SPİRAL DİNAMİKLERDr. Don Beck, son 30 yıldır Spiral Dinamikler modelini oluşturmak, geliştirmek ve uygulamakla uğraşan kişilerden biri. Spiral Dynamics adında bir küresel eğitim ve danışmanlık firmasının da kurucusu. Dr. Beck, Tony Blair’den Bill Clinton’a, Uzakdoğu’dan Chicago eyaletine, Dünya Bankası’ndan Afganistan’a pek çok alanda farklı kişi ve kurumlara danışmanlık yapmış. Enerji, bankacılık, havayolları sektörlerine ve hükümetlere yol göstericilik yapmış. Dr. Beck aynı zamanda Güney Afrika’nın barış ortamına ve demokrasiye geçiş sürecinde de merkezi bir rol üstlenmiş. Bu yazıda Dr. Beck’in ve pek çok akademisyenin çalışmalarında temel olarak kullandığı “Spiral Dinamikler” modelini ele alacağım.
DİSİPLİNLER ÖTESİ BİR MODEL
Spiral Dinamikler; Psikoloji, Sosyoloji, Tarih, Antropoloji, Siyaset Bilimi, Felsefe, Biyoloji, Sistem Bilimleri, Komplekslik Bilimleri ve Kaos Teorisi gibi farklı disiplinler arasında köprü kuran bütüncül ve senteze dayalı bir model. Spiral Dinamikler Modeli; sistem bilimlerini kullanarak hayatımızdaki, toplumlardaki, kültürlerdeki ve insanlardaki değişim, gelişim ve kompleksliği açıklamaya çalışıyor. Bunu yaparken de insanlardaki ve toplumdaki değer sistemlerini, inançları, kimlikleri, kollektif bilinci esas alıyor.
Spiral Dinamikler; Psikoloji, Sosyoloji, Tarih, Antropoloji, Siyaset Bilimi, Felsefe, Biyoloji, Sistem Bilimleri, Komplekslik Bilimleri ve Kaos Teorisi gibi farklı disiplinler arasında köprü kuran bütüncül ve senteze dayalı bir model. Spiral Dinamikler Modeli; sistem bilimlerini kullanarak hayatımızdaki, toplumlardaki, kültürlerdeki ve insanlardaki değişim, gelişim ve kompleksliği açıklamaya çalışıyor. Bunu yaparken de insanlardaki ve toplumdaki değer sistemlerini, inançları, kimlikleri, kollektif bilinci esas alıyor.
MEMLER
Modelin temelinde MEM kavramı yatıyor. İlk kez biyolog Richard Dawkins tarafından ortaya atılan mem (meme) kavramı, kültürel gelişim ve aktarımın temel birimini ifade ediyor. Genler nasıl insanda biyolojik devamlılığı sağlıyorsa, memler de toplumda kültürel devamlılığı sağlıyor. Memleri toplumların veya bireylerin hafızalarına ve kollektif şuurlarına kayıtlı olan kültürel DNA kodları olarak tanımlayabiliriz. İnsanların kollektif şuuru, yetenekleri, değerleri ve görüşlerinin bileşkesi olarak ifade edebileceğimiz bu DNA kodları kendi içerisinde çok önemli ve kritik şifreler barındırıyor. Toplumsal hafızanın sembolleri ve taşıyıcıları sayılan MEMler kah şarkılar, kah giysiler, kah moda, kah müzik, kah yemek aracılığıyla kodlanıyor, şifreleniyor ve içinde yaşanan ortamı ve çağı yansıtıyor. Memleri, toplumun temel değer sistemleri ve örgütleyici prensipleri olarak da düşünebiliriz.
TOPLUMSAL EVRİM
Memler, insanların ve toplumların problem çözme ve adaptasyon yetenekleri ile paralel olarak yaşanan belli bir devrin ve ortamın içerisinde gelişiyor ve değişiyor. Genler, virüsler, bakteriler, yazılımlar veya uçan kuş türleri gibi MEMler de evrendeki temel değişim ve gelişim ilkesine uygun olarak hareket ediyor, dinamik olarak yoğuruluyor ve evriliyorlar. Memler zamanla esnek, kompleks, dinamik, holistik, kaotik özellikler gösterebiliyor ve hızla değişebiliyorlar. Bu nonlineer dinamikler yüzünden memleri spiraller şeklinde ele alıyoruz. Her mem bir önceki memi de kendi içine alarak, daha da büyüyor ve büyüyerek sentez şeklinde ilerliyor. Böylece memler spiral büyüdükçe daha çok boyutlu, daha bütüncül ve daha kompleks hale geliyor.
Memler, insanların ve toplumların problem çözme ve adaptasyon yetenekleri ile paralel olarak yaşanan belli bir devrin ve ortamın içerisinde gelişiyor ve değişiyor. Genler, virüsler, bakteriler, yazılımlar veya uçan kuş türleri gibi MEMler de evrendeki temel değişim ve gelişim ilkesine uygun olarak hareket ediyor, dinamik olarak yoğuruluyor ve evriliyorlar. Memler zamanla esnek, kompleks, dinamik, holistik, kaotik özellikler gösterebiliyor ve hızla değişebiliyorlar. Bu nonlineer dinamikler yüzünden memleri spiraller şeklinde ele alıyoruz. Her mem bir önceki memi de kendi içine alarak, daha da büyüyor ve büyüyerek sentez şeklinde ilerliyor. Böylece memler spiral büyüdükçe daha çok boyutlu, daha bütüncül ve daha kompleks hale geliyor.
BEJ MEM: İçgüdüsel, Doğal, Hayvani, Fiziksel, Hayatta Kalma Memi – 100 bin yıl
Dünya: İnsanların hayatta kalmak için içgüdüleriyle hareket ettikleri doğal bir arena.
Temel Görüş: Hayatta kalmak için gerekeni yap. Yeme, içme, güvenlik, ısınma ve üreme gibi fizyolojik ihtiyaçlar asıl öncelikler.
Yetkinlikler: Avcılık, toplayıcılık, duyusal yetenekler, doğal dürtüler, korku, sensör motor mekanizmalar, kaç veya savaş, yaşama ve hayatta kalma dürtüsü
Değerler: Güçlü olma, dayanıklılık, fırsatçılık, rekabet
Örnekler: İlk topluluklar, açlık sınırındaki toplumlar, evsizler, Afrika kabileleri, 11 Eylül psikolojisi, doğal afetler, kıtlık, savaş
Toplumumuzda yansımaları: Geçim mücadelesi, varoşlar, gecekondu bölgeleri, Güneydoğu bölgemiz
MOR MEM: Sihirli, Mistik, Kabileci, Toplulukçu, Töreci Mem – 50 bin yıl
Temel Görüş: Hayatta kalmak için gerekeni yap. Yeme, içme, güvenlik, ısınma ve üreme gibi fizyolojik ihtiyaçlar asıl öncelikler.
Yetkinlikler: Avcılık, toplayıcılık, duyusal yetenekler, doğal dürtüler, korku, sensör motor mekanizmalar, kaç veya savaş, yaşama ve hayatta kalma dürtüsü
Değerler: Güçlü olma, dayanıklılık, fırsatçılık, rekabet
Örnekler: İlk topluluklar, açlık sınırındaki toplumlar, evsizler, Afrika kabileleri, 11 Eylül psikolojisi, doğal afetler, kıtlık, savaş
Toplumumuzda yansımaları: Geçim mücadelesi, varoşlar, gecekondu bölgeleri, Güneydoğu bölgemiz
MOR MEM: Sihirli, Mistik, Kabileci, Toplulukçu, Töreci Mem – 50 bin yıl
Dünya: Mistik ve gizemli işaretlerle ve doğa üstü güçlerle dolu sihirli bir yer
Temel görüş: Kabileni ve köyünü koru, kabile geleneklerine uy, korunmak için bir ve beraber ol.
Yetkinlikler: Klana uyum, kabile geleneklerine, ataya, büyüğe saygı, tarım, metafizik inanışlar, takım çalışması, sağ beyin yetkinlikleri, sezgi
Değerler: Bağlılık, aidiyet, uyum, saygı, teslimiyet, gelenekçilik
Örnekler: Aile törenleri, şamanlar, kan davaları ve yeminleri, New Age inanışları
Toplumumuzdaki yansımalar: Nazar boncuğu, kahve falı, batıl inançlar, büyücü kadınlar, töre, toprak kavgaları
KIRMIZI MEM: Egosentrik, Çıkarcı, Bireyci, Benmerkezci Mem – 10 bin yıl
Dünya: En kuvvetli ve en akıllının ayakta kaldığı vahşi bir orman
Temel görüş: İçinden geldiği gibi özgür davran, utanma, çekinme, istediğini elde et, saygı kazan. Yetkinlikler: Öfke yeteneği, geleneği sorgulama, bireyselliğini keşfetme, öne çıkma, kreatif cesaret, kendini gerçekleştirme, gücünü kabul ettirme, otorite kurma
Değerler: Cesaret, özgürlük, bireysellik, maceracılık, atılım, risk, baskınlık
Örnekler: Feodal düzen, derebeylik sistemi, asi gençlik, isyan kültürü, özgür kız, destanlar, kovboylar, efsanevi kahramanlar, savaşçı asker, fight club
Toplumumuzdaki yansımaları: şehir magandaları, satanizm, serseri gençlik, mafya, çeteler, siyasi liderlik sultası
MAVİ MEM: Otoriter, Amaçlı, Düzenli, İnançlı, Muhafazakar, Hiyerarşik Mem – 5000 yıl
Dünya: Mutlak gerçekliğin/kudretin hükmünde ve kontrolündeki düzenli varlık ve evren sistemi
Temel görüş: Bu hayatın, bu dünyanın ve bu kainatın bir anlamı, yönü, amacı var. Doğru ve ahlaklı yaşa, Yaratıcı’ya saygılı ol, evrenin düzenine uyumlu davran.
Yetkinlikler: Kulluk, itaat, inanç, evrendeki düzeni keşfetme, kendi sınırlılıklarının farkında olma, kurumsallaşma, düzene uyum, soyut düşünce ve inanma, prensipli olma ve değer merkezli yaşama, mutlak amaca hizmet etme
Değerler: Anlam ve düzen arayışı, idealistlik, inançlılık, iyi bir insan olma, iyi bir vatandaş olma, ahlaklılık, disiplin, düzen, doğruluk, sorumlululuk, kanaatkarlık
Örnekler: Tek tanrılı dinlerin yeryüzünde yaygınlaşması, Hristiyanlığın ve İslamın yükselişi, kurumsal yapı ve otoritelerin gelişmesi, iyi komşuluk ve iyi kulluk prensipleri, cemaatleşme ve kurumsallaşma
Toplumumuzdaki yansımaları: Sufizm, Osmanlı millet düşüncesi, Ahilik sistemi, cemaatler, kutsal devlet fikri, Cumhuriyet devri fikriyatı
TURUNCU MEM: Stratejik, Kapitalist, Başarma ve İlerleme Odaklı Mem – 300 yıl
Temel görüş: Kabileni ve köyünü koru, kabile geleneklerine uy, korunmak için bir ve beraber ol.
Yetkinlikler: Klana uyum, kabile geleneklerine, ataya, büyüğe saygı, tarım, metafizik inanışlar, takım çalışması, sağ beyin yetkinlikleri, sezgi
Değerler: Bağlılık, aidiyet, uyum, saygı, teslimiyet, gelenekçilik
Örnekler: Aile törenleri, şamanlar, kan davaları ve yeminleri, New Age inanışları
Toplumumuzdaki yansımalar: Nazar boncuğu, kahve falı, batıl inançlar, büyücü kadınlar, töre, toprak kavgaları
KIRMIZI MEM: Egosentrik, Çıkarcı, Bireyci, Benmerkezci Mem – 10 bin yıl
Dünya: En kuvvetli ve en akıllının ayakta kaldığı vahşi bir orman
Temel görüş: İçinden geldiği gibi özgür davran, utanma, çekinme, istediğini elde et, saygı kazan. Yetkinlikler: Öfke yeteneği, geleneği sorgulama, bireyselliğini keşfetme, öne çıkma, kreatif cesaret, kendini gerçekleştirme, gücünü kabul ettirme, otorite kurma
Değerler: Cesaret, özgürlük, bireysellik, maceracılık, atılım, risk, baskınlık
Örnekler: Feodal düzen, derebeylik sistemi, asi gençlik, isyan kültürü, özgür kız, destanlar, kovboylar, efsanevi kahramanlar, savaşçı asker, fight club
Toplumumuzdaki yansımaları: şehir magandaları, satanizm, serseri gençlik, mafya, çeteler, siyasi liderlik sultası
MAVİ MEM: Otoriter, Amaçlı, Düzenli, İnançlı, Muhafazakar, Hiyerarşik Mem – 5000 yıl
Dünya: Mutlak gerçekliğin/kudretin hükmünde ve kontrolündeki düzenli varlık ve evren sistemi
Temel görüş: Bu hayatın, bu dünyanın ve bu kainatın bir anlamı, yönü, amacı var. Doğru ve ahlaklı yaşa, Yaratıcı’ya saygılı ol, evrenin düzenine uyumlu davran.
Yetkinlikler: Kulluk, itaat, inanç, evrendeki düzeni keşfetme, kendi sınırlılıklarının farkında olma, kurumsallaşma, düzene uyum, soyut düşünce ve inanma, prensipli olma ve değer merkezli yaşama, mutlak amaca hizmet etme
Değerler: Anlam ve düzen arayışı, idealistlik, inançlılık, iyi bir insan olma, iyi bir vatandaş olma, ahlaklılık, disiplin, düzen, doğruluk, sorumlululuk, kanaatkarlık
Örnekler: Tek tanrılı dinlerin yeryüzünde yaygınlaşması, Hristiyanlığın ve İslamın yükselişi, kurumsal yapı ve otoritelerin gelişmesi, iyi komşuluk ve iyi kulluk prensipleri, cemaatleşme ve kurumsallaşma
Toplumumuzdaki yansımaları: Sufizm, Osmanlı millet düşüncesi, Ahilik sistemi, cemaatler, kutsal devlet fikri, Cumhuriyet devri fikriyatı
TURUNCU MEM: Stratejik, Kapitalist, Başarma ve İlerleme Odaklı Mem – 300 yıl
Dünya: Ekonomik ve teknolojik fırsatlarla, imkanlarla, kaynaklarla, ilerleme ile dolu serbest bir piyasa
Temel görüş: Oyunu kazanmak için oyna, fırsatları yakala, çıkarlarını kolla, iyimser ol, risk al, kendine güven, hızla ilerle, engelleri aş, verimli ol, başarıyı yakala!
Yetkinlikler: Bilimsel yetkinlikler, teknoloji, rekabet, hız, üretim, adaptasyon, verimlilik, girişimcilik, sayısal ölçümleme, mühendislik, iş yönetimi
Değerler: Üretkenlik, rekabet, başarı, hırs, çalışma, ilerleme, değişim, hızlı yaşama, akıllı üretim, çılgın tüketim, serbest piyasa
Örnekler: Fransız ihtilali, Aydınlanma ve Rönesans, Endüstri devrimi, Wall Street, Fortune, Ivy Ligi, Harvard, Silikon Vadisi, IMF, Dünya Bankası, çok uluslu şirketler
Toplumumuzdaki yansımaları: Jön Türkler, Batılılaşma projeleri, Özal devri, Avrupa Birliği, Liberal görüş, Kariyerizm
YEŞİL MEM: Eşitlikçi, Toplumcu, Çevreci, Hümanist, Sosyal Mem – 150 yıl
Dünya: Yaşamın tecrübelerini beraber eşitlik ve kardeşlik ruhu içinde paylaşacağımız insan habitatı
Temel görüş: Dogmalardan sıyrıl, hırstan ve çıkardan arın, insanı esas al, bölme bütünle, toplumun her kesimine ulaş, kaynakları eşitçe paylaş, insani ve sosyal gelişimi sağla, barış ve uyumu hedefle.
Yetkinlikler: İç barış ve huzuru yakalama, toplumsal mutabakatı sağlama, iletişim yetkinlikleri, çok seslilik, eleştirel düşünme ve sistemi sorgulama, sosyal duyarlılık, etik, ekolojik duyarlılık, halktan ve halk içinde olma
Değerler: İnsan odaklılık, demokrasi, halkçılık, aydınlanma, paylaşım, eşitlik, kardeşlik, hakkaniyet, sosyal devlet, humanist değerler, barış, insani gelişim, sağlık, eğitim, insan hakları, yeşil, doğa, sürdürülebilirlik
Örnekler: İnsan hakları hareketleri, sivil toplumun gücü, sosyal demokrasi, Woodstock, Unicef, BM, Greenpeace, Live8 konseri
Toplumumuzdaki yansımaları: Sosyal demokratlar, solcu ve hümanist söylemler, Alevi söylemler, halkçılık, insan hakları örgütleri, sivil toplum ruhu
SARI MEM: Sistemci, Kaotik, Kompleks, Dinamik Mem – 50 yıl
Dünya: Sürekli değişimin ve farklılıkların baskın olduğu kaotik, dinamik, kompleks, dev bir organizma/katmanlı sistem
Temel görüş: Kalıplardan çık, esnek ol, değişime açık ol, farklılıkları fark et, kaos içinde yüzmeyi öğren, belirsizlikle baş et, farklılıkları hoş gör, sistemci düşün, değişimi yönet, akışa uyum sağla, üçüncü bir yol aç, anı yakala, boyutlar ve sistemler arası iletişim ve diyalog sağla.
Yetkinlikler: Esneklik, sistemci düşünme, farklılıkları yönetme, göreceli düşünme, değişime adapte olma, kompleks düşünebilme, dinamik manevra kabiliyetleri, ekosistem düşüncesi, mikro ve makro sistemler arası bağlantılar kurma, disiplinler arası düşünme, yatay bağlantılar kurma
Değerler: Esneklik, dinamiklik, farklılıklara saygı ve hoşgörü, kompleks düşünme, görecelilik, yeniliğe açıklık, değişim ve gelişim, ekolojik denge, sistem duyarlılığı, ikinci dereceden öğrenme
Örnekler: Beşinci disiplin, komplekslik bilimleri, kelebek etkisi, kaos teorisi, quantum fiziği, internet ve e-dönüşüm, öğrenen organizasyon, constructivism, emergence, appreciative inquiry, sosyal yenilik
Toplumumuzdaki yansımaları: (fazla olmamakla beraber) Alev Alatlı, eğitimde Quantum reformu, diyalog hareketleri, Beyaz Nokta vakfı..
TURKUAZ MEM: Küresel, Bütüncül, Global, Entegre Mem – 30 yıl
Dünya: Kaos içinden düzen çıkarabilen karşılıklı bağımlı güçlerin dengelendiği ve sentezlendiği küresel bütüncül bir sistem
Temel görüş: Bütünü hisset, büyük resmi gör, anlamlı diyalog ve üretim platformları oluştur, bütün insanlığı düşün, evrensel düşün, farklı görüşler arası sentezi ve dengeyi yakala, tüm paydaşların haklarını gözet ve dengele.
Yetkinlikler: Kozmopolit esneklik, çok kültürlülük, yaratıcılık, küresel düşünme, global vizyon, kültürler arası iletişim, evrensel vatandaşlık, büyük resmi görme, müzakere ve diyalog becerileri, çok boyutlu düşünebilme, küresel ekosistem düşüncesi, sistemler, kültürler ve toplumlar arası bağlantı ve diyalog kurma, sentezci düşünme, dijital dünya yetkinlikleri
Değerler: Küresel esneklik, küresel duyarlılık, karşılıklı bağımlılık, küresel bakış açısı, evrensel saygı ve hoşgörü, diyalog, empati, açıklık, değişim ve gelişime açıklık, çok kültürlülük, network
Örnekler: Entegre yapılar, iletişim ağları, sanal ve yatay iletişim ve etkileşim platformları, küresel networkler, küresel sivil toplum oluşumları, kollektif şuur ve öğrenme ortamları, kuantum takımlar
Toplumumuzdaki yansımaları: (Çok az sayıdaki) Küresel vizyona ve yurtdışı tecrübesine sahip kozmopolit aydınlar, akademisyenler, diyalog ve kültür elçileri
BEYAZ MEM: Ruhsal, Derin, Anlamlı, Vicdan ve Kalp Odaklı Mem – 10 yıl
Dünya: Kafa, kalp, vicdan ve hissini ideal şekilde buluşturan insanlardan örülü bir ruhsal sevgi ve demokrasi platformu. Gönüller, milletler, toplumlar, medeniyetler ve dinler arasında zaman ötesi kardeşlik, sevgi ve diyalog bağlarının kurulduğu ideal ütopya
Temel görüş: İçini ve derinliklerini keşfet, evreni ve kendini oku, zaman, mekan ve boyutlar ötesine ulaşmaya çalış, sıfırda sonsuzluğu keşfet, bütün insanlığı yürekten sev ve kucakla, anlam ara, mikrokozmos olarak kendini oku, makro ve mikro kozmosları araştır, evrendeki amacını bul, derinlik ve anlam ara, kendini aş, benliğinin kalıplarını kır, senden öte seni ara, gerçek aşkı keşfet ve yaşa, kendini unut.
Yetkinlikler: Ruhsal derinlik, Yaradana duyulan aşk, kuantum hissediş, tasavvufun ve yaradılışın derununa vakıf olma, anlam arayışı, yakıcı aşk, varoluş ızdırabı, fedakarlık, kendini arama, kendini aşma, benliğini eritme, mutlak teslimiyet, boyutlar ötesi hissediş, aşkınlık, mutlak sevgi ve hoşgörü, evrensel erdemleri yaşama ve temsil etme
Değerler: Kendini sürekli sorgulama, Yaratıcıya duyulan derin bağlılık, sevgi ve saygı, kendini aşma, tevazu, sevgi, duruluk, içtenlik, aşkınlık, sıfır olma, varlıkla uyum, herkesle diyalog, ruhsal duyarlılık, derinlik, içtenlik, hoşgörü, kalple iletişim
Örnekler: Ruhsal demokrasi, küresel kardeşlik, tasavvuf, koşulsuz tevazu, diyalog ve açıklık, peygamberler (Hz. Muhammed, Hz. İsa..), ruhsal liderler, örnek insanlar, ruhsal barış öncüleri
Toplumumuzdaki yansımaları: Mevlana anlayışı, Yunus duruluğu, Hacı Bektaş hoşgörüsü, Anadolu tasavvuf anlayışı, erenler, 21. yüzyıl delileri ve velileri
Her meme sahip olduğumuz zaman spiral giderek genişliyor. Her mem düşünme ve algı kalıplarımıza yeni paradigmalar ve bakış açıları ekliyor. Ancak eski memleri de kaybetmiyoruz, onlar da çok boyutlu mem sisteminin içinde yoğrulmaya ve kullanılmaya devam ediyorlar. Her mem size farklı bir perspektif sunuyor. Spiral büyüdükçe daha kompleks ve çok boyutlu hale geliyor. Spiralin o ana kadar ulaştığı memlerin hepsini bir arada kullanabiliyorsunuz. Ne kadar çok mem kullanırsanız hadiselere o kadar geniş ve farklı açılardan bakabiliyorsunuz.
Bu noktada sizleri memler üzerine daha derinden düşünmeye davet ediyorum. İçinde yaşadığımız çağı yorumlamak için memler bize oldukça zengin hazineler ve düşünme araçları sunuyor. Memleri bilen ve farkında olan bir profesyonel 21. yüzyılı şekillendiren trendleri ve değişimi daha iyi tahmin edebilir.
Sayın Tayyip Erdoğan’ın bu tür modellere vakıf olup olmadığını bilmiyorum. Ancak şunu tahmin ediyorum: Spiral Dinamikler modelinin farkında olan bir başbakan; bence ülkesini, değişimi ve algıları daha iyi yönetebilir.
Bundan sonrasını size ve hayal gücünüze bırakıyorum: Sizce toplum olarak bizde Türkiye’de hangi memler daha baskın? Spiral Dinamikler modeline göre sizce 2009 Türkiyesi olarak bizler neredeyiz? Biraz turuncu? Biraz yeşil? Peki dünya nerede sizce? Sizce ufukta radikal değişim emareleri var mı? Önümüzdeki yüz yıl içerisinde sizce yeryüzünde hangi memler nasıl baskın hale gelecek? Sarı ve Turkuaz memlerin ayak seslerini duyuyor musunuz? Ya Beyaz mem?
